آیا می توان درباره دیگران قضاوت نکرد؟!

چه بسیار کسانی که توصیه می کنند در باره دیگران قضاوت نکنید!!.

فارغ از این که چنین توصیه ای درست یا نادرست باشد اما باید پرسید: آیا داوری نکردن و دست از قضاوت شستن، امکانپذیر است!؟ آیا قضاوت کردن، کنشی ارادی است!؟

- در این توصیه، پیش فرضی قابل تامل و احتمالا واجد اشکال نهفته است. پیش فرض این است که عمل داوری و قضاوت، کنشی خودخواسته و ارادی است. از آن رو "قضاوت کردن" را منع می کنند و معتقدند آدمی، می تواند به اختیار و اراده، قوه سنجش گر خود را خاموش کند. می تواند تا هر وقتی که بخواهد، در باره دیگران به داوری ننشیند و محکمه قضاوتش را تعطیل نماید!!.

اما باید اندیشید نقش اختیار و اراده آدمی در عمل داوری و قضاوت به چه میزانی است و باید این پرسش را در میان نهاد که آیا آدمی می تواند قوه داوری و قضاوتش را از کار بیندازد!؟

بر این باورم که داوری کردن در ساحت ذهن، عمل ارادی و اختیاری نیست، از این رو توصیه به داوری نکردن در باره دیگران را توصیه ای شدنی و کارآمد نمی دانم. این توصیه هر چند هم به ظاهر، اخلاقی به نظر می رسد اما از قدرت آدمی خارج است!

این سخن البته نمی خواهد امکان داوری نکردن را به صورت مطلق رد کند اما واقعیت زندگی و زیستن ما نشان می دهد که ما چه بخواهیم و چه نخواهیم مستمرا در حال قضاوت کردن هستیم!!

- شاید بهتر باشد به جای توصیه بیهوده و نشدنی به عدم قضاوت در باره دیگران، به سه چیز ممکن توصیه می کردند. سه امری که در حد توان آدمی است:

1) اول آن که قضاوت های مان را الزاما بر زبان نیاوریم. بیان آشکار داوری هایی ناسنجیده و ناپخته چه ضرورتی دارد!؟اگر نمی توانیم، داوری نکنیم اما می توانیم در بیان آن، سعه صدر داشته باشیم. چه ضرورتی دارد که هر چه در ذهن مان شکل می گیرد بر زبان بیاوریم. اگر نمی توانیم داوری نکنیم ، اما می توانیم آن را اظهار نکنیم. اگر داوری کردن، کنش اختیاری نیست اما برملا کردن قضاوت، امر ی اختیاری است و از این رو در باب آن مسولیت اخلاقی داریم.!

2) هماره خطا و اشتباه را در داوری هامان محتمل بدانیم و خود را بری از خطا ندانیم. برداشت ها و فهم های خودمان را آخرین و درست ترین برداشت ها تلقی نکنیم و گاهی داوری های مان را به بوته نقد و پرسش ببریم. درک مان را از دیگران قطعی و تماما واقعی تلقی نکنیم. از خویش بپرسیم که آیا در داوری خطا نکرده ایم!؟ آیا داوری من بر مبنای اطلاعات درست بوده است!؟ آیا توانسته ام در حد ممکن، جانب بی طرفی را رعایت کنم!؟ آیا هر آن چه برای یک داوری درست و عادلانه و منصفانه لازم داشته ام به دست آورده ام و یا فقط بر اطلاعاتی ناقص تکیه زده ام!؟

3) در عمل بر مبنای داوری های مان با احتیاط باشیم. رفتار مبتنی بر قضاوت ها و شکل دادن مناسبات بر آنها، کار دشواری است از این رو عمل بر مبنای داوری و صدور حکم را تا عبور داوری از فیلتر نقد و پرسش به تعویق بیندازیم. اگر داوری کردن، چندان به اختیار ما نیست اما در این که بر اساس آن عمل نکنیم، تمام در اختیار ماست!!.


علی زمانیان