علاقه ی خسرو انوشیروان به مطالعه ی فلسفه و ادیان در متون مورخان مسیحی

علاقه ی خسرو انوشیروان به مطالعه ی فلسفه و ادیان و انجام عدالت به گفته یوحنای افسسی :

گرچه خسرو شاه ایرانیان مغ ( = زرتشتی ) و دشمن ما بود ، با این وصف مطلب شایسته ای برای نگارش شرح زندگی و مرگ او وجود ندارد . چنان که از اعمال او می توان دریافت [ خسرو ] مردی محتاط ، خردمند ، کوشا و غیرتمند بود و در سراسر دوران زندگی خویش به آموختن فلسفه پرداخت . چنان که گفته اند ، او دوست دارد گردآوردن کتاب ها درباره ی ادیان مختلف بود . وی آن کتاب ها را می خواند و درباره ی همه ی آنها می اندیشید تا مطالب آن کتاب ها را بداند و از میان آنها حقایق و مطالب خرد پذیر را بشناسد و مطالب بیهوده و دور از خرد را به یک سو افکند . او پس از مطالعه ی کتاب ها ، بیش از همه کتب مسیحی را پسندید ، مورد ستایش قرار داد و گفت : " این از همه ی آیین ها درست تر و خردمندانه تر است " . او در بیان نظر خویش استوار بود . کلمات آنها را خواند و باور کرد و به همین دلیل نسبت به مسیحیان نفرتی ابراز نمود . مغان می کوشیدند تا او را علیه مسیحیان برانگیزند ، ولی او تحت تاثیر آنها قرار نگرفت و فرمانی درباره ی تعقیب و آزار مسیحیان صادر نکرد . در روزگار ما جاثلیق نسطوریان که همواره نزد او می زیست ، از گروه اندک اساقفه ی ارتدکس که در محدوده ی ایران بودند ، به وی شکایت برد . زیرا همه ی اسقف های سراسر ایران نسطوری بودند و در میان آنها اندکی ارتدکس وجود داشتند . هنگامی که آن جاثلیق ، ارتدکس ها را به ارتکاب گناهانی بزرگ متهم کرد ، آنگاه شاه فرمان داد پیرامون معتقدات خود به مباحثه بنشینند تا وی حقیقت را دریابد و بداند چه می گویند . سخنان شان را بشنود و هسته ی معقول آنها را بشناسد . هنگامی که ارتدکس ها آمدند ، او فرمان داد که هر دو طرف نزد او گرد آیند تا به واقعیت های عقایدشان پی برد و از آنها آگاه گردد . هر دو سوی مباحثه و مجادله نزد او آمدند ، مرد قدیسی به نام اسقف احودمّه در راس ارتدکس ها قرار داشت . شاه فرمان داد که آنها همه چیز را در مورد معتقدات خویش به بحث و گفتگو بگذارند . آنگاه جاثلیق و همراهانش با ارتدکس ها به گفتگو نشستند و سخن آغاز کردند . جاثلیق سخن آغاز کرد و آن را به پایان رسانید . بعد نوبت سخن به آنها رسید . آنها همه سخنان جاثلیق را مردود شمردند و شاه را به داوری فراخواندند . چون مطالب و سخنان بسیاری میان آنان رد و بدل شد که نگارش آنها آسان نیست ، بنابراین از ذکر آنها خودداری می کنیم . شاه خسرو مطالبی را که ارتدکس ها گفته بودند پذیرفت و آنها را مورد ستایش قرار داد ، سپس خطاب به جاثلیق گفت : " اینان خود می دانند چه می گویند . اینها قادرند از نقطه نظر خویش دفاع کنند . به نظر من گفته های آنان درست است ، ولی سخنان شما ناروشن ، و بی پایه است . چون شما دلیل روشنی برای اثبات مدعایی خود ندارید ، لذا من چنین دریافته ام که ادعای شما چندان متکی بر پایه و اساس نیست . اکنون دانستم که شما به صورتی غیرعادلانه و بی دلیل آنان را در برابر من گناهکار معرفی کرده اید . چون خود ناظر بر گفتار و ادعاهای شما بوده ام ، لذا فرمان می دهم که در آینده آنان را مورد رنجش و آزار قرار ندهید " . پس از بیان این سخنان ارتدکس ها در برابر او به خاک افتادند و شاه را سپاس گفتند . آنها چنین اظهار داشتند : " خداوندگارا ، آنها ما را تحت پیگرد و آزار قرار دادند ، به ما حمله بردند ، ما را غارت کردند ، کلیساها و صومعه های ما را به ویرانی کشانیدند و نگذاردند تا در آن مکان ها به دعا و عبادت بنشینیم و از خداوند بخواهیم تا زندگی و دولت تو را مصون دارد " . او [ شاه ] به صورتی قطعی به آنان فرمود : " به جای خود بروید . کلیساها و صومعه های خود را از نو بسازید . در آینده کسی را یارای آزار شما نخواهد بود " . آنها شاه را ثنا و دعا گفتند و با خرسندی فراوان به جایگاه خود بازگشتند . همه ی ارتدکس های سرزمین ایران با جسارت و بدون هراس به مکان های خود رفتند . هنگامی که آنها فرمان شاه را گرفتند ، جرات یافتند از طریق مار یعقوب مقدس ، اسقف ارتدکس به اقدام بزرگی دست زنند . آنها در سرزمین ایران جاثلیق نشین پدید آوردند . این کاری بود که در گذشته هیچ گاه یارای آن را نداشتند ، از آن زمان تاکنون برای مومنان جاثلیق برگزیده و گمارده شد .

آبشخور :

اعراب حدود مرزهای روم شرقی و ایران در سده های چهارم و ششم میلادی ، نینا پیگولوسکایا ، برگردان عنایت الله رضا ، تهران : موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی ، چاپ اول ، 1372 ، رویه 678 - 680.